وحيد حسيني- یکم: قاسم صنعوی کیست؟ پیرمردی لاغراندام و بلندبالا، با موهای یکدست سپید و خوش‌حالت و ریش پروفسوری؟ نه! این تصویر ناقص است؛ بدجوری هم ناقص است. ظاهری مرتب و آراسته دارد؟ بله، اما این ویژگی را هم هرکسی می‌تواند داشته باشد. استاد صدایی گرم و گیرا و متین هم دارد اما حتی با گفتن اینکه او تاکنون یکصدوده عنوان کتاب در زمینه‌های شعر، داستان کوتاه، رمان، ادبیات نمایشی و تاریخ جهان را عمدتا از زبان فرانسه به پارسی برگردانده نمی‌توان او را شناساند.

یادآوری اینکه سیمون دوبووار، ژان پل سارتر، کنستانتین ویرژیل گئورگیو، آندره مالرو، ژوزه مائوره ده واسکونسلوس و کنوت هامسون تنها برخی از نویسندگانی‌اند که آثارشان را با برگردان‌های روان صنعوی خوانده‌ایم، خوب است اما هنوز کافی نیست. شاید کم نباشند طرفداران سن‌وسال‌دار پروپاقرص ادبیات جهان که با برگردان‌های سردبیر مجله سخن و مدیرمسوول رودکی در سال‌های پیش از انقلاب آشنایند اما شناخت شخص او حرفی دیگر است!

شاید پیش خودتان فکر کنید اصلا چه لزومی دارد مخاطب ادبیات با شخصیت اهالی قلم آشنا باشد! اگر با من همراه شوید و این یادداشت را پی بگیرید احتمالا در این‌باره به تفاهم یا تفاهمی دوچندان می‌رسیم.

دوم: اولین برخوردم با استاد یک ویژگی بد و یک پایان خوش داشت. گمانم سال ۸۵ بود که برای گرفتن مطلبی برای دوماهنامه «دال» -که آن زمان در مشهد منتشر می‌کردم- با او قرار گذاشتم. طبق عادت بد خیلی از ما ادبیاتی‌ها با تاخیر در محل موردنظر حاضر شدم. استاد که اتفاقا بسیار منظم و خوش‌قول است بعد از مدتی انتظار راهی میعادگاه دیگری شده بود. از آنجا که در چنین مواقعی کن‌فیکون می‌شود و پیشکسوت از کوره در می‌رود و جوان بدقول را لایق افی هم نمی‌داند – سابقه قرار گرفتن در چنین برزخی را داشتم- نگران شدم. اما استاد داستان ترجمه‌ای را به پسرش علی –که خود جوانی فرهیخته است- داده بود تا به من تحویل دهد.

در دیدارهای بعدی منش‌های نیک دیگری از قاسم صنعوی دیدم که احترامم را به او دوچندان کرد. مثلا حجب و حیایی که در آن سن و سال هنوز جزوی جدانشدنی از وجود اوست یا خودداری از بدگویی پشت‌سر دیگران و حتی همکارانی که از دید برخی رقیب کاری به شمار می‌آیند؛ رفتاری نادر در میان بسیاری از ما! آنچه در ادامه، شخصیت استاد را برایم جذاب‌تر کرد شماری علایق مشترک بود: ایران (صنعوی مترجم «یونانیان و بربرها» شاهکار امیر مهدی بدیع در رد شیادی‌های مورخان غربی علیه ایرانیان است)، دکتر مصدق (کارت‌پستالی با تصویر آن بزرگمرد را که چند سال پیش از استاد صنعوی هدیه گرفتم گذاشته‌ام روی قفسه کتاب‌هایم)، سینمای هنری اروپا (از فیلم‌هایی که درباره آن گفت‌وگو در می‌گرفت «ماما رما»ی پازولینی و «اورفه» کوکتو را به خاطر دارم)، یک نویسنده فرانسوی به نام «بوریس ویان» (البته تنها داستان کوتاه فوق‌العاده «مورمور» را از او خوانده‌ام) و....

سوم: مترجمی اگرچه منبع درآمد استاد است فقط حرفه او نیست! باید عاشق باشی که در هشتمین دهه زندگانی هنوز ترجمه کنی و بیماری را از رو ببری! باید دل شده ادبیات باشی که بی‌هیچ چشمداشتی، در ساعت‌هایی که می‌توانی برای ارتزاق ترجمه کنی یا دست‌کم به استراحت بپردازی، به‌منظور برگردان داستانی برای جوان‌های بی‌پول نشریه‌دربیار‌ وقت بگذاری! شاهد زنده: نگارنده بی‌بضاعت همین سطور!

چهارم: جمعه‌ای که گذشت چهارم آذرماه بود. روزی که مترجم نامدار ادبیات جهان به قند پارسی؛ برگرداننده «جنس دوم»، «نکراسوف»، «روزینیا، زورق من»، «بنونی»، «آن شب مرده‌ها بیرون آمدند»، «انجیل‌های من»، «داستان‌های یونانی»، «با آهنگ باران»، «ایوان مخوف»، «ارتش سایه‌ها» و...، فرهیخته ایرانی‌ای که بسیاری از کتابخوانان کشورش آشنایی با ادب جهان را مدیون برگردان‌های اویند، استاد قاسم صنعوی هفتاد و چهارساله شد. من تصور می‌کنم خواننده این یادداشت هم دلش می‌خواهد زادروز استاد را به او فرخنده باد بگوید. آیا تا به حال شده که دوست داشته باشیم به کسی که نمی‌شناسیم تولدش را تبریک بگوییم؟! تفاهمی که از آن دم زدم به دست آمد یا دوچندان شد؟! بگذریم!